Książę stanowi rodzaj poradnika skutecznego rządzenia. Pełen przykładów i błyskotliwych analiz (odwołujących się do czynów starożytnych, jak i współczesnych autorowi władców, w tym zwłaszcza Cezara Borgii, syna przyszłego papieża – Aleksandra VI) pozostaje dziełem wpływowym – nie tylko jako traktat polityczny, ale i przenikliwa diagnoza natury ludzkiej.
Najważniejsze fragmenty wymagają streszczenia lub zacytowania:
Rodzaje księstw
1) Wszelkie państwa są albo republikami, albo księstwami.
2) Księstwa dzielą się na: dziedziczne (jeżeli ród księcia sprawuje rządy przez dłuższy czas) i nowe.
3) Nowe dzielą się na:
a) zupełnie nowe,
b) włączone jako człon do dziedzicznego państwa księcia, który je zdobywa.
4) Kraje przywykłe do życia pod władzą księcia (dziedziczne) lub do wolności (republiki) zdobywa się: obcym lub własnym orężem, przez szczęście lub osobistą dzielność.
Zdobycie i utrzymanie władzy
1) Istnieją dwa odmienne rodzaje rządzenia:
a) model francuski – rządy wielu książąt i baronów,
b) model turecki – rządy jednego księcia.
2) Francję łatwiej podbić, trudniej utrzymać, Turcję – trudno podbić, a łatwiej utrzymać.
3) Można zostać księciem, podążając drogą zbrodni i utrzymać ją dzięki rozsądnemu okrucieństwu.
4) Lepiej jednak zostać księciem dzięki przychylności współobywateli, bo łatwiej utrzymać władzę, unikając nienawiści poddanych.
5) Kluczowe jest, by książę otaczał się ludźmi, których pozycja zależy wyłącznie od niego. Gubi siebie ten, co czyni drugiego potężnym.
6) Sprawując władzę, lepiej opierać się na ludzie niż na możnych (arystokracji). Możni chcą bowiem uciskać, zaś lud nie chce być uciskanym. „Książę powinien szanować możnych, lecz nie wywoływać nienawiści ludu”.
7) Nowy książę musi w większym stopniu liczyć na własne męstwo niż pomyślny los.
8) Czynnik losowy jest istotny, ale człowiek może okiełznać los sprawczą siłą woli (metafora rzeki i tamy). Potęga losu ujawnia się tam, gdzie nie ma zorganizowanej siły oporu.
9) Władanie księstwem dziedzicznym jest łatwiejsze niż nowym.
10) W nowych lepiej zakładać kolonie niż utrzymywać w nich stacjonujące wojska.
11) Gdy zdobędzie się państwo przyzwyczajone do wolności, ma się trzy możliwe sposoby jego utrzymania:
a) zniszczyć je (najskuteczniejszy),
b) zamieszkać w nim,
c) zostawić prawa i stworzyć wewnętrzny oligarchiczny rząd.
12) „Niezbędnym jest dla księcia, który pragnie utrzymać się, aby potrafił nie być dobrym i zależnie od potrzeby posługiwał się lub nie posługiwał dobrocią”.
O naturze ludzkiej
W piętnastym rozdziale Księcia Machiavelli pisze: „Wielu wyobrażało sobie takie republiki i księstwa, jakich w rzeczywistości ani nie widzieli, ani nie znali; wszak sposób, w jaki się żyje, jest tak różny od tego, w jaki się żyć powinno, że kto, chcąc czynić tak, jak się czynić powinno, nie czyni tak, jak inni ludzie czynią, ten gotuje raczej swój upadek niż przetrwanie; bowiem człowiek, który pragnie zawsze i wszędzie wytrwać w dobrem, paść koniecznie musi między tylu ludźmi, którzy nie są dobrymi. Otóż niezbędnym jest dla księcia, który pragnie utrzymać się, aby potrafił nie być dobrym i zależnie od potrzeby posługiwał się lub nie posługiwał dobrocią”.
Rozumowanie zawarte w powyższym fragmencie sprowadza się do następujących obserwacji i wniosków:
1) Wielu ludzi naiwnie wyobraża sobie organizmy polityczne jako baśniowe królestwa, w których rządzą dobro i sprawiedliwość.
2) Tymczasem realia życia daleko odbiegają od zasad i ideałów moralnych. Między „jest” a „być powinno” zieje przepaść.
3) Kto chce i próbuje postępować etycznie (zgodnie z tym, jak być powinno), ten niechybnie zmierza do klęski, ponieważ znajduje się w mniejszości.
4) Jego szlachetna postawa nie ostanie się wobec postawy cynizmu i pragmatyzmu reprezentowanej przez większość. Ta druga postawa umożliwia przetrwanie.
5) Rozsądny władca (książę) powinien traktować dobroć instrumentalnie (utylitarnie, funkcjonalnie) – ma postępować etycznie tylko wtedy, kiedy uzna to za potrzebne (korzystne).
Diagnoza Machiavellego okazuje się bezlitosna, pozbawiona złudzeń odnośnie do powszechności i naturalności dobra – jego praktycznej realizacji w naszym życiu. Można by takie stanowisko nazwać pesymizmem etycznym, choć to rzadko spotykane określenie.
Wpływ na poddanych
1) Najlepiej budzić w poddanych zarówno strach, jak i miłość, ale ponieważ trudno to połączyć, to bezpieczniej wzbudzać strach.
2) Ludzie są bowiem: „niewdzięczni, zmienni, kłamliwi, unikający niebezpieczeństw i chciwi zysku: gdy im czynisz dobrze, wszyscy są ci oddani, ofiarują ci swą krew i mieniem, życie i dzieci, kiedy potrzeba jest daleko – lecz odwracają się, gdy się w potrzebie znajdziesz”.
3) Miłość jest „trzymana węzłem zobowiązań”, który ludzie – ponieważ są nikczemni – zrywają, gdy tylko nadarzy się sposobność. Natomiast strach jest oparty na obawie kary i jako taki nie zawiedzie nigdy.
4) Ważny jest jednak pragmatyzm – nadmierna łagodność skutkuje lekceważeniem, nadmierna surowość – nienawiścią. Obu należy się wystrzegać.
Sposoby prowadzenia walki (lis i lew)
1) Dwa są sposoby prowadzenia walki: jeden – prawem, drugi – siłą. Pierwszy sposób jest ludzki, drugi zwierzęcy.
2) Ponieważ pierwszy częstokroć nie wystarcza, wypada uciekać się do drugiego.
3) Starożytni autorzy wskazywali, że wielu przyszłych władców i wojowników (np. Achillesa) oddawano na wychowanie centaurowi Chironowi – istocie półzwierzęcej, półludzkiej. Miało to znaczyć, że władca musi nauczyć się posługiwać się zarówno jedną, jak i drugą naturą.
4) Wzorem zaczerpniętym ze świata zwierząt są cechy lisa i lwa. Lew nie umie unikać sideł, a lis bronić się przed wilkami. Trzeba przeto być lisem, by wiedzieć, co sidła, i lwem, by postrach budzić u wilków.
5) Są trzy rodzaje umysłów: jeden rozumie sam przez się, drugi rozumie to, co mu inni pokazują, trzeci nie rozumie ani sam przez się, ani ani gdy mu inni pokazują. Pierwszy jest najwyborniejszy, drugi wyborny, trzeci – do niczego.
6) Lepiej jest być gwałtownym niż oględnym, gdyż „szczęście jest jak kobieta, którą trzeba koniecznie bić i dręczyć, aby ją posiąść; i tacy, którzy to czynią, zwyciężają łatwiej niż ci, którzy postępują oględnie. Dlatego zawsze szczęście, tak jak kobieta, jest przyjacielem młodych, bo ci są mniej oględni, bardziej zapalczywi i z większą zuchwałością rozkazują”.