Opisem każdej z religii zajął się inny autor, co wpływa na zróżnicowanie narracji i perspektyw. Układ zagadnień pomyślany został według klucza geograficzno-kulturowego, stopniowo przemieszczamy się ze Wschodu na Zachód, od tego co najdalsze ku temu, co bliskie i znane (książka jest adresowana do zachodniego czytelnika). Hinduizm, buddyzm, islam, judaizm, chrześcijaństwo – oto kolejność omawianych wyznań.
Hinduizm
1) Punktem wyjścia analizy hinduizmu – Bhagawadgita (powstała ok. 300 r. przed Chr., zaliczana do Upaniszad, czyli do grupy tekstów, które za pomocą filozoficzno-mistycznej spekulacji usiłują zgłębić sens Wed). Jest ona opisem rozmowy pouczającej między Ardźuną, bohaterem z kasty wojowników a woźnicą jego wozu bojowego, Kryszną, który – jak wychodzi na jaw w trakcie rozmowy – jest samym Bogiem.
2) Motyw rozmowy pouczającej jest symboliczny dla hinduizmu. Jego religijna prawda nie może być rozpowszechniana drogą misyjną – to jednostka musi samodzielnie dojść do punktu, z którego wyruszy na poszukiwanie nauczyciela.
3) Nauka zawarta w słowach Kryszny jest syntezą najróżniejszych poglądów i okresów duchowych dziejów Indii.
4) Podstawowe kategorie hinduizmu: cztery kasty, cztery stadia życia, cztery główne wartości.
5) Cztery kasty i ich obowiązki: 1) brahman (spokój, panowanie nad sobą, pokuta, czystość, cierpliwość i prawość, poznanie i wiedza, wiara), 2) kszatrija (męstwo, hart, wytrwałość, zręczność, wytrwanie na stanowisku w bitwie, szczodrobliwość, panowanie), 3) wajśja (rolnictwo, pasterstwo, handel), 4) śudra (służba).
6) Cztery stadia życia: 1) pierwszą ćwiartkę życia człowiek powinien spędzić jako uczeń przy nauczycielu (guru), poznając tradycję swego narodu (Wedy, prawa itd.), 2) drugi okres to czas zakładania i utrzymywania rodziny (małżeństwo, dzieci, praca) 3) trzeci okres życia (sygnałem jego rozpoczęcia są narodziny pierwszego wnuka) ma być wyjściem poza doczesną krzątaninę – ku refleksji, kontemplacji, sprawom dotąd zaniedbywanym 4) czwarte, pustelnicze stadium ma prowadzić do ostatecznego wyzwolenia, co symbolizuje zerwanie wszystkich więzów kastowych i rodzinnych.
7) Cztery wartości (cele): 1) kama – pożądanie, żądza, naturalne skłonności, 2) artha – dobrobyt, majątek, poważanie, sukces, wartości doczesne, 3) dharma – prawe życie z punktu widzenia wspólnoty i jego szerszych, już nie tylko doczesnych, ram, 4) moksza – zbawienie, wyzwolenie. Kama, artha i dharma powinny być podporządkowane mokszy, stopniowo na jej rzecz odrzucane.
8) „Wszystkie nasze poczynania są zasnute przykrością jak ogień dymem” (Kryszna w Bhagawadgicie).
9) Inne ważne pojęcie: karman – prawo określające postępowanie Hindusa, a nawet każdą sytuację życiową. Żaden czyn nie idzie na marne, nie zdarza się nic, co nie powodowałoby określonych skutków. Obecne życie zdeterminowane jest dobrymi i złymi uczynkami poprzednich egzystencji, bowiem ich skutki przylegają do duszy i określają jej bieg aż do momentu, gdy wyczerpią się energie przyszłego postępowania.
10) Nauka o wędrówce duszy zakłada istnienie atmana (nieprzemijającej duszy) ponad zmiennością i niesprawiedliwością naszego ziemskiego losu.
11) Istnieje tylko jedna zasada bytu (Brahman) – ta sama w człowieku i w kosmosie. W porównaniu z nią wszystkie inne byty są tylko iluzją (maja).
12) Upaniszady utrzymują, że zwiastują wiedzę tajemną, że poznanie jest przeciwieństwem znanej awidja, niewiedzy, która więzi nas w kołowrocie narodzin.
13) Boska trójca – Brahma, Wisznu, Śiwa, ucieleśniająca stworzenie, utrzymywanie i zniszczenie wszechświata; wszyscy troje równie boscy i absolutni, a każdy, jako sam dla siebie absolut, uosabia dla swoich wyznawców jedność sprzeczności.
Minisłowniczek
atman – jaźń, dusza
awatara – zstąpienie (boskie)
awidja – niewiedza (przeciwieństwo wiedzy)
bhakti – oddanie, miłość do Boga
Brahman – absolut, byt
dharma – moralność, prawo, kult, zwyczaj, porządek, droga życia
karma – czynienie
maja – iluzja
moksza – zbawienie, wyzwolenie
śanti – pokój
saccidananda – absolut = byt + duch + radość
śruti – to, co usłyszane (względnie – objawienie)
smriti – wspomnienie (względnie – tradycja)
warnaaśrama – porządek kast lub studiów
Buddyzm
1) Książę Siddhartha Gotama ur. ok. 560 r. przed Chr. w północnych Indiach – wędrowny asceta, który stał się buddą (przebudzonym).
2) Zbawienie jest możliwe: polega na totalnym uwolnieniu się od świata i zniesieniu własnej empirycznej osoby. Dopiero wtedy znajduje kres niekończący się kołowrót pełnych cierpienia inkarnacji. Podstawowe treści tej mistycznej intuicji ujął Budda w tzw. „czterech szlachetnych prawdach” oraz w nauce o „powstaniu przyczynowym”.
3) Cztery szlachetne prawdy: 1) Wszystko jest cierpieniem (życie jest pełne bólu, rozczarowań i nienawiści) 2) Cierpienie ma dwie przyczyny – mechaniczną i psychologiczną. Przyczyną mechaniczną jest współgranie czynników egzystencji, z jakich składa się świat i człowiek oraz działanie prawa odpłaty za czyny (prawo karmana). Jednak cierpienie i nieszczęście może utrzymywać się tylko dzięki nastawieniu człowieka (przyczyna psychiczna), w którym dominują żądza, pragnienie, „ja”. 3) Możliwe jest zniesienie cierpienia dzięki osiągnięciu nirwany – stanu, który nie wykazuje już żadnych cech naszej empirycznej egzystencji. Jest to stan, w którym usunięta została ślepota i uciszona żądza; bez odrodzeń i bez stawania się, bez niestałości, przemijania i śmierci, stan wiecznej nieokreśloności bez jakiegokolwiek konkretnego kształtu, ale zarazem stan wiecznej trwałości, czystości, spokoju, nieśmiertelności i szczęśliwości. Jest to ponadświatowa samotność, daleka wyspa, mielizna, miejsce zapewniające schronienie i ochronę. 4) Do nirwany prowadzi droga zwana ośmiostopniową ścieżką: należyty pogląd, należyte usposobienie, należyta mowa, należyte postępowanie, należyte życie (zawodowe), należyte dążenie, należyte skupienie, należyta medytacja.
4) Istnieją różne szkoły i nurty buddyzmu.
5) Hinajana (buddyzm starszy – bezpośredni spadkobierca pierwotnej nauki Buddy). Osoba Buddy z nauczyciela i mistrza zaczęła się stopniowo przekształcać w postać transcendentną, w ponad światową wielkość. Obok Buddy uformowała się też postać bodhisattwy, czyli przebudzonego, który zrezygnował na razie z nirwany ślubując, że nie wejdzie w nią, dopóki nie dopomoże ludziom w znalezieniu i realizowaniu drogi zbawienia. Hinajana jest wymagający, w rezultacie adresowany do nielicznych (buddyzm małego wozu). Liczy się własny wysiłek medytacyjny, a szerzej – samozbawczy.
6) Mahajana (buddyzm późniejszy, rozwinął się ok. II w. po Chr.) – oferuje zróżnicowane drogi zbawienia, uwzględniające rozmaite sytuacje życiowe, jest bardziej egalitarny (buddyzm wielkiego wozu). W jego ramach rozwija się nauka o transcendentnym Buddzie oraz boddissatwach. W obrębie mahajany mamy do czynienia ze szkołą drogi pośredniej (madhjamika), która głosi naukę o uniwersalnej pustce (śunjata): Wszystko na tym świecie jest puste, wszystko jest tylko złudą. Złudzeniem jest nawet sam Budda. Postawa mędrca wg tej szkoły wyraża się w trzech zasadach – nieosiągania, nie-twierdzenia, nie-zdawania się na nic.
7) Buddyzm tantryczny (wóz diamentowy) – synkretyczna i ezoteryczna postać buddyzmu (VII-VIII w. po Chr.). Obok Buddy pojawiają się bóstwa kobiece, zwane śakti. Najwyższy, nieosiągalny, transcendujący wszystko jest Budda Diamentowy, poniżej: całe politeistyczne uniwersum. W tej odmianie dominują kult, magia, ludowe wyobrażenia. To połączenie buddyjskiej tradycji mahajany z elementami prymitywnej religii przedaryjskich mieszkańców Indii. Możemy wyróżnić tantryzm leworęczny („seksualny”) i tantryzm praworęczny („ascetyczny”).
8) Buddyzm mahajana przez stulecia rywalizował ze starszym buddyzmem, aż w końcu oba zostały wyparte z Indii przez hinduizm i podboje islamskie. Przetrwał tylko w Chinach, Japonii, Korei i Wietnamie (…) Jeśli chodzi o buddyzm tantryczny, który powstał w Indiach i w swoim czasie był bardzo rozpowszechniony w Chinach, to faktycznie zachował się on tylko w Tybecie i w Mongolii.
Minisłowniczek
amidyzm – zbawienna droga wiary w buddyzmie japońskim, kierująca się ku Buddzie Amida
bhikszu – wędrowny mnich utrzymujący się z jałmużny
bodhisattwa – kandydat do przebudzenia, który odkłada osiągnięcie swego ostatecznego celu, by pomóc ludziom
budda – przebudzony, oświecony
dharma – nauka, ścieżka zbawienia
duhka – cierpienie – podstawowa własność życia i świata
hinajana – mały wóz, starszy buddyzm, zwany również buddyzmem therawada lub śrawaka
jodo – szkoła japońskiego buddyzmu wiary
karman – owoc czynów określający odpłatę za czyny
mahajana – wielki wóz, późniejsza postać buddyzmu
mandala – koło magiczne, w buddyzmie tantrycznym symbol wszechświata
mantra – święta formuła lub tekst
nirwana – transcendencja, absolut, zbawczy stan doskonałego przezwyciężenia życia
kanon palijski – święte pisma buddyzmu spisane w staroindyjskim języku pali
śakti – bóstwo żeńskie, uosobiona energia męskiego boga
shin – szkoła w japońskim amidyzmie
skandha – czynniki egzystencji, z jakich składa się człowiek
śunjata – pustka
szkoła jogaćara – szkoła mahajany, której nauki nastawione są na osiągnięcie stanu ekstazy i przeżycie czystego ducha
buddyzm zen (po chińsku cz’an) – rozwinięta w Chinach, a następnie przeniesiona do Japonii buddyjska metoda medytacji jako droga do wyzwolenia ducha i do zbawienia
Islam
1) Hindusi i buddyści nie znają osobowego Boga i jego proroctwa. Judaizm, chrześcijaństwo i islam łączy ich charakter – są religiami objawionymi.
2) W oczach wyznawców islamu ich religia jest dopełnieniem i przewyższeniem chrześcijaństwa, tak jak w naszych oczach chrześcijaństwo puentuje judaizm.
3) Islam jest religią życia publicznego, a nie wewnętrznego.
4) Chce on integralnie ująć człowieka i świat i dlatego nie zna rozdziału na sferę świecką i religijną.
5) Ideał ten uważa za urzeczywistniony w idealnej przeszłości i stąd odnowę rozumie zawsze jako powrót do swych wielkich i cudownych początków.
6) Islam oznacza dosłownie oddanie, poddanie się boskiej woli.
7) W islamie kluczowa nie jest ortodoksja, ale ortopraksja. To przez nią osiąga się zbawienie. Stąd – możliwe wątpienie, które nie wyklucza ze wspólnoty. Presja wspólnoty nieomal uniemożliwia konwersję.
8) Szyizm i sunnizm. Spór o następcę Mahometa, kalifa.
9) Pięć filarów islamu: wyznanie wiary (szahada), modlitwa, post, podatek na ubogich, pielgrzymka.
10) Islam jest egalitarny – to teokracja laicka. Jest Koran i interpretatorzy, ale nie ma odpowiednika Kościoła.
11) W islamie ciekawe inspiracje doketyczne, gnostyckie dotyczące osoby Jezusa: Jezus nie został ukrzyżowany (prędzej Judasz), ponadto szatan zbuntował się przeciw Adamowi nie jako przeciw Bogu tylko za Bogiem – w imię konsekwentnego monoteizmu
12) Seksualność w islamie wpisuje się w pozytywną wizję człowieka jako dobrego w całości: ciało i dusza stanowią jedno, to konsekwentny monizm. W raju visio beatica (jak w teatrze) plus rozkosze zmysłowe.
13) Mahomet sam nie jest prawdą, lecz zwiastuje prawdę, jest tubą objawienia. Dlatego mahometanie to określenie krzywdzące.
14) Jedynym cudem jest Koran. Koran wyznacza nie tylko kształt religijności, ale i całej kultury (w tym także normę językową).
15) Jedynym grzechem śmiertelnym jaki zna Koran jest politeizm.
16) Mahomet (570-622 po Chr.) – od 613 r. posłannictwo, w 622 r. emigracja do Medyny, w 630 r. – zdobycie Mekki.
17) Inne ważne daty związane z islamem – 711-714 r. – podbicie Hiszpanii przez Kalifat Omajjadów, 732 r. – bitwa pod Poitiers, 1187 r. – odbicie Jerozolimy z rąk krzyżowców, 1453 r. – Osmanowie zdobywają Konstantynopol, 1492 r. – upadek Królestwa Grenady, koniec islamskiego panowania w Hiszpanii, 2 połowa XIX w. – osłabienie Cesarstwa Osmanów – powstawanie kolonii i protektoratów na terenach islamskich (Indie, Egipt, Afryka Północna).
Minisłowniczek
hadżdż – pielgrzymka
hidżra – ucieczka Mahometa z Mekki
ka’ba – święty kamień w Mekce
kalif – następca proroka w funkcji władzy
ramadan – miesiąc pokuty
szahada – wyznanie wiary
szia (szyizm) i sunna – dwa wielkie wyznania islamskie
ulama – prawnicy
Judaizm
1) Halacha (droga, zachowanie) – jednocząca wykładnia Tory, wokół której realizuje się praktyka religijna.
2) Spadkobiercą biblijnego judaizmu – rabiniczny judaizm antyku (to wtedy judaizm uzyskuje swój ostateczny duchowy kształt).
3) Plemię ukonstytuowane w naród na mocy przymierza.
4) Bóg dziejowy. Jakub, czyli Izrael, wadzący się z Bogiem.
5) W judaizmie mało dogmatów – najważniejsza wierność i to, jak Bóg działa, nie jaki jest. Nie istnieje jeden dogmatyczny obraz Boga.
6) Bóg Żydów jest supra mundo, ale nie extra mundo.
7) Szechina – zamieszkanie przez imię.
8) Jahwe i Elohim. Sąd i miłosierdzie.
9) U Hioba szatan to projekcja boskich wątpliwości co do człowieka. Jeszcze bardziej niż kusicielem człowieka, jest kusicielem Boga.
10) Teologia cierpienia wyrasta na gruncie losów siedmiu męczenników Machabeuszy.
11) Poganie to synowie Noego.
12) Grzechy śmiertelne w judaizmie: bałwochwalstwo, przelew krwi, nierząd.
13) W judaizmie nie ma uczestnictwa w wiecznym teraz, nawet Pascha to tylko pamiątka momentu dziejowego.
14) Piekło jako purgatorium, jako bolesne oczyszczenie.
15) Gdy przyjdzie Mesjasz, znikną granice między niebem a ziemią.
16) Raj to oglądanie i poznanie Boga.
17) Jezus – pełnomocnik Boga? Śmierć na krzyżu to w oczach Żydów hańba, coś antyboskiego.
18) W judaizmie mamy czas linearny.
Kalendarium
1280-1180 przed Chr. – wyjście z Egiptu, Mojżesz, podbój Palestyny pod wodzą Jozuego,
1180-1004 – sędziowie, Samuel, Saul; początek monarchii;
1000-965 – Dawid;
965-926 – Salomon; podział królestwa;
722 – upadek Królestwa Północnego; prorocy: Ozeasz, Izajasz;
586-536 – pierwsze zburzenie Jerozolimy, wygnanie babilońskie; prorocy: Jeremiasz, Ezechiel; kanonizacja Pięcioksięgu Mojżesza;
520-420 – odbudowa Świątyni; Ezdrasz, Nehemiasz; ostatni prorocy: Aggeusz, Zachariasz, Malachiasz; kanonizacja pism profetycznych;
166-37 – powstanie Machabeuszy, ich panowanie; początek rabinicznej „uczoności w Piśmie”; rozprzestrzenianie się judaizmu na całym obszarze Morza Śródziemnego i Wschodzie w wyniku rozproszenia Żydów oraz misji;
66-70 po Chr. – powstanie przeciw Rzymowi, drugie zburzenie Jerozolimy;
70-135 – Akademia w Jawne staje się duchowym centrum judaizmu; ukonstytuowanie się patriarchatu; dominacja faryzeizmu w judaizmie rabinicznym; powstanie Bar-Kochby;
135-390 – gromadzenie, zestawianie i redagowanie ustnej tradycji – redakcja Miszny (ok. 200 r.), Talmudu palestyńskiego (ok. 390 r.); Babilonia staje się centrum studiów rabinicznych;
500 – redakcja Talmudu babilońskiego;
1000 – upadek Akademii na Wschodzie; duchowe i materialne centrum przenosi się do Europy;
XII-XIII w. – rozkwit żydowskiego życia duchowego w Hiszpanii i Francji; prześladowanie Żydów we Francji, Anglii i Niemczech prowadzi do upadku ważnych gmin żydowskich;
1492-1497 – wygnanie Żydów z Półwyspu Iberyjskiego;
1564 – Josef Karo publikuje Szulchan Aruch, kodyfikację żydowskiego prawa obrzędowego, która obowiązuje do dzisiaj;
XVIII/XIX w. – początek żydowskiego oświecenia; emancypacja i relatywne równouprawnienie Żydów w większości państw Europy Zachodniej i Środkowej; ruch żydowskiej reformacji;
1917 – deklaracja Balfoura zapewnia narodowi żydowskiemu prawo do ojczyzny w Palestynie;
1940-1945 – Holocaust (zagłada ok. sześciu milionów Żydów);
1948 – powstanie państwa Izrael.
Minisłowniczek
haggada – rabiniczne i średniowieczne piśmiennictwo żydowskie spoza dziedziny Prawa
halacha – interpretacja Prawa Mojżeszowego
kabalista – adept nauki tajemnej, mistyk
Miszna – normatywny zbiór komentarzy do prawa
Pentateuch – Pięcioksiąg Mojżesza
prozelici – nieżydzi przyjęci do judaizmu
szechina – zamieszkanie Boga
Tora – historyczne i prawnicze księgi Starego Testamentu
Pascha – święto na pamiątkę wyjścia z Egiptu
Chrześcijaństwo
1) Jezus – żywy człowiek Bóg w sposób niezmieszany, niepodzielny (sobory: Nicea 325 r., Chalcedon 451 r.).
2) W chrześcijaństwie wiara jako zawierzenie.
3) Zarówno w judaizmie, jak i w chrześcijaństwie dokonuje się rozgraniczenie na dwa światy: gwiazdy nie są już boskie, są tylko światłami w obrębie rzeczywistości ziemskiej, materialnej, poza którą jest Bóg. Na tym polega różnica między chrześcijaństwem a zabobonem który każe dopatrywać się w zjawiskach tego świata czynników boskich.
4) Ta skłonność do deifikacji zjawisk rezerwowana (oddana) jest w chrześcijaństwie Bogu – Panu stworzenia.
5) Protestantyzm – niewidzialny wymiar Kościoła, katolicyzm – widzialny (sakramenty).
6) W obu wielkich odłamach – duch Jezusa nie jest utożsamiany z Kościołem (nawet w KK nie ma całkowitego zrównania tych dwóch rzeczywistości).